Bài tập số 1: Xác định biện pháp tu từ nói mia và phân tích hiệu quả…

Chào các em học sinh lớp 12 thân mến. Với tư cách là giáo viên môn Ngữ văn, thầy/cô sẽ giúp các em giải mã các biện pháp tu từ trong những đoạn trích trên. Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ: Nói mỉa (hay mỉa mai) là biện pháp sử dụng từ ngữ, ngữ điệu mang tính chất ngược lại với bản chất của sự vật, hiện tượng nhằm mục đích châm biếm, đả kích hoặc thể hiện thái độ coi thường, phê phán của tác giả.

Dưới đây là phần phân tích chi tiết cho từng trường hợp:

a. Đoạn trích trong “Số đỏ” (Vũ Trọng Phụng)

• Biện pháp tu từ: Nói mỉa thông qua việc sử dụng cụm từ “rất thông thái” để đánh giá câu trả lời “Em chã! Em chã!” của đứa trẻ.
• Phân tích hiệu quả:

  Vũ Trọng Phụng dùng từ “thông thái” để miêu tả một câu nói vô nghĩa, ngọng nghịu của một đứa trẻ. Sự đối lập gay gắt giữa ý nghĩa của từ “thông thái” (sự uyên bác, hiểu biết sâu rộng) với bản chất câu nói vô nghĩa của đứa trẻ đã tạo nên tiếng cười trào phúng sắc sảo. Qua đó, tác giả mỉa mai sự rỗng tuếch, giả tạo và sự tha hóa về mặt giáo dục, văn hóa trong xã hội thượng lưu thời bấy giờ.

b. Đoạn trích trong “Bước đường cùng” (Nguyễn Công Hoan)

• Biện pháp tu từ: Nói mỉa thông qua cách miêu tả phóng đại, dùng ngôn từ “trang trọng” để mô tả những đặc điểm phản cảm, xấu xí.
• Phân tích hiệu quả:

  Tác giả sử dụng cách diễn đạt như một lời nhận xét đầy vẻ “kỹ thuật” để miêu tả tấm má của nhân vật. Việc dùng từ “đầy đặn” kết hợp với hình ảnh “chảy ra hàng lít nước nhờn nhờn” tạo ra một sự tương phản giữa vẻ ngoài tưởng chừng như khỏe mạnh, đầy đặn với bản chất thực sự là sự béo phì, nhớp nhúa. Cách nói này thể hiện thái độ khinh miệt, ghê tởm của nhà văn đối với những kẻ giàu sang nhưng thô kệch, bất nhân.

c. Đoạn trích trong “Vi hành” (Nguyễn Ái Quốc)

• Biện pháp tu từ: Nói mỉa thông qua việc sử dụng các từ ngữ tôn xưng giả tạo (“ngài”, “nhà vi hành”, “bạn ngài”) để đặt câu hỏi về những vấn đề nhức nhối.
• Phân tích hiệu quả:

  Nguyễn Ái Quốc dùng giọng điệu lễ phép, trang trọng một cách cố ý để gọi vị vua bù nhìn. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ ngôn từ lịch sự ấy là sự đả kích mạnh mẽ. Tác giả đặt lên bàn cân sự “sung sướng” của người dân Pháp với kiếp sống bị áp bức của người dân Nam (với rượu và thuốc phiện). Biện pháp mỉa mai ở đây giúp vạch trần bộ mặt thực dân giả nhân giả nghĩa, đồng thời phơi bày sự thối nát của chế độ cai trị dưới vỏ bọc của những chuyến “vi hành” dân chủ.

Lời khuyên cho các em: Khi phân tích các biện pháp tu từ trong văn bản trào phúng, các em cần chú ý đến “giọng điệu” của người kể chuyện. Luôn đặt câu hỏi: “Tác giả đang khen thật hay đang cố tình dùng từ ngữ tích cực để châm biếm cái tiêu cực?”. Chúc các em học tập tốt!