Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm hiểu một tác phẩm thơ đầy xúc động của nhà thơ Viễn Phương – bài thơ “Mẹ”. Trước tiên, chúng ta sẽ cùng nhau xác định thể thơ của bài thơ này nhé.

Để xác định thể thơ của một bài văn bản, chúng ta cần dựa vào một số đặc điểm chính sau:

• Số tiếng trong mỗi câu thơ: Quan sát số lượng âm tiết được lặp đi lặp lại trong các câu thơ.
• Vần: Xem xét cách gieo vần, vần lưng, vần chân.
• Nhịp điệu: Cảm nhận âm điệu, cách ngắt nhịp của câu thơ.
• Số câu trong mỗi khổ (nếu có): Một số thể thơ có cấu trúc khổ thơ cố định.

Bây giờ, chúng ta sẽ áp dụng những yếu tố này vào bài thơ “Mẹ” của Viễn Phương.

1. Phân tích số tiếng trong mỗi câu thơ:

Các em hãy cùng cô đọc một vài câu thơ trong bài:

“Mẹ là cánh đồng

Bà mẹ quê ta

Vào mùa gặt hái”

Nếu chúng ta đếm số tiếng, chúng ta sẽ thấy phần lớn các câu thơ đều có 8 tiếng.

Ví dụ:

– “Mẹ là cánh đồng” (3 tiếng) – À, chỗ này cô đọc nhầm, câu này chỉ có 3 tiếng.

– “Bà mẹ quê ta” (4 tiếng) – Câu này cũng không đủ 8 tiếng.

Các em thấy không, khi phân tích, chúng ta cần đọc kỹ và cẩn thận từng câu, từng chữ.

Chúng ta hãy thử đọc lại và chú ý hơn:

“Mẹ là cánh đồng, bà mẹ quê ta,

Ơi những cánh đồng, đồng quê của mẹ,

Bao giờ con lớn, bao giờ con khôn,

Thì mẹ vẫn còn, mẹ vẫn còn đây.”

Khi đọc như thế này, các em có thấy sự lặp lại về số tiếng không ạ?

Cô gợi ý nhé: Các em hãy thử đếm xem mỗi câu thơ có bao nhiêu tiếng.

(Dừng một chút để học sinh suy nghĩ)

À, đúng rồi! Các em rất tinh ý. Phần lớn các câu thơ trong bài “Mẹ” đều có 8 tiếng.

2. Phân tích vần:

Chúng ta cùng xem xét cách gieo vần của bài thơ.

Ví dụ:

“Mẹ là cánh đồng, bà mẹ quê ta,

Ơi những cánh đồng, đồng quê của mẹ,

Bao giờ con lớn, bao giờ con khôn,”

Các em thấy tiếng “ta” ở cuối câu thứ nhất và tiếng “mẹ” ở cuối câu thứ hai có vần với nhau không ạ?

(Dừng một chút)

Không ạ, chúng không vần với nhau.

Thế còn tiếng “khôn” ở cuối câu thứ ba, nó vần với tiếng nào không?

Chúng ta đọc tiếp:

“Thì mẹ vẫn còn, mẹ vẫn còn đây.”

Tiếng “khôn” và tiếng “còn” có vần với nhau, đúng không nào?

Bài thơ chủ yếu gieo vần chân, tức là tiếng cuối câu thứ nhất vần với tiếng cuối câu thứ ba, tiếng cuối câu thứ hai vần với tiếng cuối câu thứ tư, và cứ thế tiếp diễn theo quy luật: vần ở các câu 1, 3; 2, 4; 5, 7; 6, 8…

Tuy nhiên, cũng có những câu thơ không gieo vần chặt chẽ, tạo nên sự linh hoạt trong cách gieo vần, không bó buộc theo khuôn mẫu cứng nhắc.

3. Phân tích nhịp điệu:

Với số tiếng 8, bài thơ thường ngắt nhịp 2/2/4 hoặc 4/4. Tuy nhiên, nhịp điệu này có thể thay đổi linh hoạt tùy theo cảm xúc và ý đồ của tác giả, tạo nên sự tự nhiên, gần gũi như lời tâm tình.

4. Tổng kết:

Dựa trên những đặc điểm đã phân tích:

• Số tiếng trong mỗi câu thơ: Chủ yếu là 8 tiếng.
• Vần: Gieo vần chân theo quy luật 1-3, 2-4… nhưng có sự linh hoạt.
• Nhịp điệu: Tự do, uyển chuyển.

Chúng ta có thể kết luận rằng, bài thơ “Mẹ” của Viễn Phương được viết theo thể thơ Thất ngôn bát cú Đường luật biến thể hoặc có thể coi là một biến thể của thơ 8 chữ, nhưng mang đậm tính hiện đại và phóng khoáng, không quá câu nệ vào niêm luật chặt chẽ của thơ cổ điển.

Tuy nhiên, khi nói một cách chính xác và phổ biến hơn, chúng ta thường gọi thể thơ này là Thơ tự do hoặc Thơ tám chữ, nhưng với đặc trưng gieo vần và số tiếng như vậy, nó có những nét tương đồng với Thất ngôn bát cú Đường luật đã được Việt hóa và biến tấu.

Đối với chương trình Ngữ Văn lớp 9, việc nhận diện bài thơ này là thơ tám chữ với cách gieo vần và nhịp điệu linh hoạt là hoàn toàn chính xác và phù hợp.

Các em đã hiểu chưa nào?