Chúng ta cùng bắt đầu với từng câu nào.

a, Trăng cứ tròn vành vạnh
Kể chi người vô tình (Ánh trăng – Nguyễn Duy)

Trong câu thơ này, chúng ta thấy có hình ảnh “Trăng cứ tròn vành vạnh”.

Chỉ ra biện pháp tu từ:

Biện pháp tu từ ở đây là ẩn dụ.

Phân tích ẩn dụ:

Ở đây, “trăng tròn vành vạnh” không chỉ đơn thuần miêu tả hình ảnh vầng trăng tròn đầy, viên mãn trên bầu trời. Nó còn ẩn dụ cho sự thủy chung, son sắt, sự vĩnh cửu, sự bao dung, sự tình nghĩa mà thiên nhiên (đại diện là vầng trăng) dành cho con người. Dù con người có vô tình, có quên lãng, thì vầng trăng vẫn luôn tròn đầy, vẫn luôn tỏa sáng.

Nêu tác dụng:

Tác dụng của ẩn dụ này là:

• Tạo hình ảnh ẩn dụ độc đáo, gợi cảm, làm cho vầng trăng trở nên có hồn, có tình cảm.
• Nhấn mạnh sự đối lập giữa tấm lòng thủy chung, son sắt của thiên nhiên và sự vô tình, bạc bẽo của con người.
• Góp phần thể hiện chủ đề của bài thơ: sự suy ngẫm về lẽ đời, về tình nghĩa, về cách con người đối xử với quá khứ, với những gì gắn bó với mình.

Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ ( Viếng lăng Bác – Viễn Phương)

Trong hai câu thơ này, chúng ta có cụm từ “một mặt trời trong lăng rất đỏ”.

Chỉ ra biện pháp tu từ:

Biện pháp tu từ ở đây là ẩn dụ.

Phân tích ẩn dụ:

“Mặt trời trong lăng rất đỏ” chính là hình ảnh ẩn dụ cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tại sao lại ẩn dụ như vậy? Bởi vì:

• Mặt trời là biểu tượng của sự sống, của nguồn sáng, nguồn nhiệt, mang lại sự sống cho vạn vật. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng là người mang lại sự sống, độc lập, tự do cho dân tộc Việt Nam.
• Mặt trời rực rỡ, ấm áp, mang lại niềm tin, hy vọng. Hình ảnh Bác Hồ cũng mang lại niềm tin, sự ấm áp, tình yêu thương vô bờ bến cho nhân dân ta.
• “Rất đỏ” gợi lên sự nhiệt huyết, sức sống mãnh liệt, sự vĩ đại và thiêng liêng của Người.

Nêu tác dụng:

Tác dụng của ẩn dụ này là:

• Nâng tầm vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sánh Người với hình tượng thiêng liêng, cao quý là mặt trời.
• Thể hiện lòng kính yêu, ngưỡng mộ và biết ơn sâu sắc của nhà thơ đối với Bác.
• Tạo ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc về hình tượng Bác Hồ trong lòng người đọc.

c, Mẹ tôi mái tóc bạc,
Mẹ tôi lưng đã còng

Ở đây, chúng ta có các chi tiết “mái tóc bạc” và “lưng đã còng” khi nói về mẹ.

Chỉ ra biện pháp tu từ:

Đây là biện pháp hoán dụ.

Tuy nhiên, nếu xét trong một ngữ cảnh rộng hơn, khi miêu tả về mẹ, chúng ta có thể thấy sự “ẩn ý” đằng sau.

Phân tích (dưới góc độ hoán dụ/ẩn ý):

“Mái tóc bạc” và “lưng đã còng” là những dấu hiệu bên ngoài của sự già đi, của thời gian.

Chúng ẩn dụ cho sự vất vả, tần tảo, hy sinh của người mẹ để nuôi nấm, chăm sóc con cái.

Nêu tác dụng:

Tác dụng của việc miêu tả này là:

• Miêu tả chân thực hình ảnh người mẹ đã già yếu, có phần tiều tụy vì gánh nặng cuộc đời và vì tình yêu dành cho con.
• Gợi lên sự xót xa, thương cảm trong lòng người đọc trước sự hy sinh thầm lặng của người mẹ.
• Khơi gợi lòng hiếu thảo, biết ơn trong mỗi người con.

(Lưu ý: Cô nhấn mạnh đây là hoán dụ vì nó lấy dấu hiệu bên ngoài để chỉ nội dung bên trong. Tuy nhiên, cách dùng này cũng mang tính gợi hình ảnh và cảm xúc rất mạnh mẽ, gần với cách ẩn dụ vẫn thường làm)

d, Trời hôm nay nắng giòn tan

Câu này có cụm từ “nắng giòn tan”.

Chỉ ra biện pháp tu từ:

Biện pháp tu từ ở đây là ẩn dụ.

Phân tích ẩn dụ:

Chúng ta thường nghe “giòn tan” với những vật như bánh, bỏng ngô, hay những âm thanh giòn tan khi bóp nát vật gì đó. Ở đây, “nắng giòn tan” là một sự ẩn dụ, lấy cái giòn tan của vật chất để gợi cái nắng.

Nó ẩn dụ cho cái nắng gay gắt, khô rang, có cường độ mạnh, có thể nghe thấy tiếng “xèo xèo” khi ánh nắng chiếu xuống.

Nêu tác dụng:

Tác dụng của ẩn dụ này là:

• Tạo hình ảnh ẩn dụ sinh động, độc đáo, gợi tả được đặc trưng của cái nắng.
• Làm cho câu văn trở nên giàu sức gợi, thu hút người đọc, giúp người đọc hình dung rõ nét về thời tiết.
• Thể hiện sự quan sát tinh tế của người nói/viết về thiên nhiên.

e, Người cha mái tóc bạc
Đốt lửa cho anh nằm.

Trong hai câu thơ này, chúng ta có cụm từ “mái tóc bạc” khi miêu tả người cha.

Chỉ ra biện pháp tu từ:

Giống như câu c, đây là biện pháp hoán dụ.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể phân tích theo hướng gợi ý về ẩn dụ.

Phân tích (dưới góc độ hoán dụ/ẩn ý):

“Mái tóc bạc” là dấu hiệu bên ngoài của sự già nua.

Nó ẩn dụ cho sự từng trải, sự hy sinh, sự lo toan, vất vả, thậm chí là sự già đi vì con cái của người cha.

Nêu tác dụng:

Tác dụng của việc miêu tả này là:

• Miêu tả hình ảnh người cha đã lớn tuổi, có thể là đã dành nhiều tâm sức cho con cái.
• Gợi lên tình cảm yêu thương, sự chăm sóc, che chở của người cha dành cho con.
• Khơi gợi lòng biết ơn, kính trọng của người con đối với cha mình.

(Lưu ý: Tương tự câu c, đây là hoán dụ. Việc lấy đặc điểm bên ngoài để chỉ đặc điểm bên trong, hoặc sự vật này để chỉ sự vật khác, nếu có sự tương đồng về đặc điểm, ý nghĩa thì nó cũng mang tính gợi hình và cảm xúc, giống như ẩn dụ).

Các em thấy đó, biện pháp tu từ ẩn dụ và hoán dụ giúp cho ngôn ngữ của chúng ta thêm phong phú và giàu sức biểu cảm phải không nào? Các em hãy cố gắng luyện tập nhận diện và phân tích chúng trong các bài đọc khác nhé!