Chào tất cả các em học sinh lớp 7 thân mến!

Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau khám phá và hệ thống hóa kiến thức về hai thể loại văn học rất thú vị trong chương trình Ngữ văn, đó là tùy bút và tản văn. Đây là hai thể loại văn xuôi giàu cảm xúc, giúp chúng ta nhìn nhận thế giới và bản thân một cách sâu sắc hơn. Chúng ta hãy cùng bắt đầu nhé!

BÀI GIẢNG: HỆ THỐNG KIẾN THỨC VỀ TÙY BÚT VÀ TẢN VĂN (LỚP 7)

I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ VĂN XUÔI TRỮ TÌNH

Trước khi đi sâu vào tùy bút và tản văn, chúng ta cần hiểu rằng cả hai thể loại này đều thuộc văn xuôi trữ tình.

– Văn xuôi trữ tình là những tác phẩm văn xuôi mà ở đó, nhà văn chủ yếu dùng lời văn để bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, chiêm nghiệm của mình về con người, cuộc sống, thiên nhiên.

– Cái “tôi” của tác giả thường hiện diện rõ nét, là trung tâm để cảm nhận và thể hiện thế giới.

II. VĂN BẢN TẢN VĂN

1. Khái niệm:

– Tản văn là một thể loại văn xuôi ngắn gọn, ghi lại những ghi chép tản mạn, những cảm nhận, suy nghĩ bất chợt của tác giả về một sự việc, hiện tượng, con người hay một vấn đề trong cuộc sống.

– Nó thường mang tính chất nhẹ nhàng, tinh tế và gần gũi.

2. Đặc điểm của tản văn:

a. Về nội dung:

– Phạm vi đề tài: Thường xoay quanh những sự việc, hiện tượng, cảnh vật, con người quen thuộc, nhỏ bé, gần gũi trong đời sống hàng ngày (ví dụ: một loài cây, một góc phố, một buổi chiều mưa, một kỷ niệm tuổi thơ…).

– Cảm xúc: Thường là những cảm xúc nhẹ nhàng, sâu lắng, kín đáo, tinh tế, không quá bùng nổ, mãnh liệt.

– Suy nghĩ: Mang tính chất chiêm nghiệm, suy tư cá nhân, đôi khi là những triết lí nhân sinh nhưng được thể hiện một cách giản dị, không quá phức tạp.

b. Về hình thức:

– Độ dài: Thường ngắn gọn, dung lượng không quá lớn.

– Bố cục: Khá linh hoạt, không bị ràng buộc chặt chẽ bởi cốt truyện hay nhân vật cụ thể. Có thể là một chuỗi các sự việc, hình ảnh được xâu chuỗi bởi dòng cảm xúc của tác giả.

– Cái “tôi” tác giả: Cái “tôi” của người viết thường hiện lên một cách kín đáo, thông qua việc quan sát, ghi chép, cảm nhận. Tác giả như một người kể chuyện, người quan sát tinh tế hơn là một người trực tiếp bộc lộ cảm xúc dữ dội.

– Ngôn ngữ: Giàu hình ảnh, gợi cảm, trong sáng, gần gũi, đôi khi có chất thơ nhẹ nhàng.

3. Ví dụ về tản văn:

Hãy tưởng tượng một bài văn em đọc nói về vẻ đẹp của cây bàng trước sân trường qua bốn mùa, ghi lại những rung động nhẹ nhàng, những kỷ niệm gắn với nó, đó có thể là một tản văn. Hoặc một bài viết về hương vị của món ăn mẹ nấu, gợi lên những ký ức tuổi thơ êm đềm.

III. VĂN BẢN TÙY BÚT

1. Khái niệm:

– Tùy bút là một thể loại văn xuôi, trong đó tác giả tự do thể hiện cảm xúc, suy nghĩ, liên tưởng, nhận định của mình về một hiện tượng, sự việc trong cuộc sống.

– “Tùy bút” có nghĩa là viết tùy theo ngọn bút dẫn dắt, không bị câu thúc bởi khuôn khổ nào. Nó thường giàu chất trữ tình, chất thơ và thể hiện đậm nét cái “tôi” cá nhân.

2. Đặc điểm của tùy bút:

a. Về nội dung:

– Phạm vi đề tài: Rộng lớn và phong phú hơn tản văn. Có thể là những vấn đề lớn lao về đất nước, con người, lịch sử, văn hóa, hoặc những suy tư triết lý sâu sắc về cuộc đời.

– Cảm xúc: Rất phong phú, đa dạng, thường là những cảm xúc mãnh liệt, thăng hoa, trực tiếp bộc lộ. Tác giả đắm chìm vào cảm xúc của mình.

– Suy nghĩ: Mang tính suy tưởng, triết lí sâu xa, có sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú, bay bổng. Tác giả thường đưa ra những nhận định, đánh giá cá nhân một cách mạnh mẽ.

b. Về hình thức:

– Độ dài: Thường dài hơn tản văn, có thể là một áng văn chương tương đối đồ sộ.

– Bố cục: Rất tự do, phóng khoáng, không theo một trình tự nhất định. Các ý, các đoạn có thể chuyển đổi linh hoạt theo dòng cảm xúc, suy nghĩ của tác giả. Giống như một dòng chảy miên man.

– Cái “tôi” tác giả: Cái “tôi” của người viết hiện lên rất đậm nét, chủ quan, mãnh liệt và là trung tâm của tác phẩm. Tác giả trực tiếp bộc lộ cái nhìn, thái độ, tâm hồn mình đối với thế giới.

– Ngôn ngữ: Giàu chất thơ, giàu hình ảnh, biểu cảm, trau chuốt, đôi khi bay bổng, hùng tráng. Tác giả thường sử dụng nhiều biện pháp tu từ để tăng tính biểu cảm, gợi hình.

3. Ví dụ về tùy bút:

Một bài văn miêu tả về một con sông, không chỉ dừng lại ở cảnh đẹp mà còn đi sâu vào những huyền thoại, lịch sử, những suy tư về dòng chảy thời gian, về phận người gắn với con sông đó, với những cảm xúc dâng trào của tác giả – đó là tùy bút. Hoặc một bài viết về chuyến đi khám phá một vùng đất mới, không chỉ kể lại hành trình mà còn là những chiêm nghiệm sâu sắc về văn hóa, con người, về ý nghĩa của sự sống, cái chết…

IV. ĐIỂM GIỐNG VÀ KHÁC NHAU GIỮA TÙY BÚT VÀ TẢN VĂN

1. Giống nhau:

– Cả tùy bút và tản văn đều là thể loại văn xuôi trữ tình.

– Đều dùng ngôn ngữ để bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, chiêm nghiệm của tác giả về cuộc sống, con người, thiên nhiên.

– Đều thể hiện cái “tôi” cá nhân của người viết.

– Ngôn ngữ giàu hình ảnh, gợi cảm, có chất thơ.

– Bố cục linh hoạt, không bị gò bó bởi cốt truyện, nhân vật.

2. Khác nhau:

V. CÁCH ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TÙY BÚT VÀ TẢN VĂN

Để đọc hiểu tốt một văn bản tùy bút hoặc tản văn, các em cần chú ý:

1. Tìm hiểu tác giả: Đôi khi biết về cuộc đời, phong cách của tác giả sẽ giúp ta hiểu hơn về tác phẩm.

2. Xác định chủ đề, cảm xúc chủ đạo: Bài viết đang nói về điều gì? Tác giả muốn bộc lộ cảm xúc gì chính yếu?

3. Phân tích các hình ảnh, chi tiết đặc sắc: Những hình ảnh, câu văn nào gây ấn tượng? Chúng có ý nghĩa gì?

4. Nhận diện cái “tôi” của tác giả: Tác giả hiện lên qua bài viết như thế nào? Tâm hồn, suy nghĩ của họ ra sao? Tình cảm của họ đối với sự vật, hiện tượng được nói đến?

5. Đánh giá về nghệ thuật: Tác giả đã sử dụng từ ngữ, câu văn, biện pháp tu từ nào đặc sắc để thể hiện cảm xúc, suy nghĩ?

KẾT LUẬN:

Tùy bút và tản văn là hai thể loại văn học tinh tế, giúp chúng ta cảm nhận vẻ đẹp của ngôn ngữ và chiều sâu tâm hồn con người. Hi vọng qua bài giảng này, các em đã có cái nhìn rõ ràng hơn về đặc điểm và sự khác biệt giữa chúng. Hãy đọc thật nhiều, cảm nhận thật sâu để thấy được vẻ đẹp riêng của từng tác phẩm nhé!

Chúc các em học tốt!