***

Bài tập 1: Theo em, đoạn văn sau đây, việc lặp đi lặp lại một số từ ngữ có tác dụng biểu cảm hay không? Vì sao?

“Phía sau nhà em có một mảnh vườn. Mảnh vườn ở phía sau nhà em, em trông rất nhiều loài hoa. Em trồng hoa cúc. Em trồng hoa thược dược. Em trồng hoa đồng tiền. Em trồng hoa hồng. Em trồng cả hoa lay ơn nữa. Ngày quốc tế phụ nữ, em hái hoa sau vườn nhà tặng mẹ em. Em hái hoa tặng chị.”

Lời giải:

Chào các em! Đối với đoạn văn này, chúng ta hãy cùng phân tích nhé:

Việc lặp đi lặp lại một số từ ngữ trong đoạn văn, đặc biệt là cụm từ “Em trồng…” (Em trồng hoa cúc. Em trồng hoa thược dược. Em trồng hoa đồng tiền. Em trồng hoa hồng. Em trồng cả hoa lay ơn nữa.) và “Em hái hoa…” (Em hái hoa sau vườn nhà tặng mẹ em. Em hái hoa tặng chị.) có tác dụng biểu cảm.

Vì sao ư?

1. Nhấn mạnh hành động và sự say mê: Sự lặp lại “Em trồng” cho thấy bạn nhỏ rất chăm chỉ, tỉ mỉ và có niềm yêu thích đặc biệt với việc trồng hoa. Nó diễn tả một cách chân thật, hồn nhiên về công việc mà bạn nhỏ đã làm.
2. Thể hiện sự phong phú, đa dạng: Việc liệt kê và lặp lại “Em trồng” trước mỗi loại hoa giúp người đọc hình dung được mảnh vườn có rất nhiều loại hoa khác nhau, rất rực rỡ và đa dạng.
3. Bộc lộ tình cảm, sự quan tâm: Cụm từ “Em hái hoa tặng mẹ em. Em hái hoa tặng chị” lặp lại nhấn mạnh hành động tự tay hái hoa để thể hiện tình yêu thương, lòng hiếu thảo và sự quan tâm của bạn nhỏ dành cho mẹ và chị gái. Hành động này trở nên đáng yêu, chân thành hơn.
4. Tạo nhịp điệu: Mặc dù đôi khi sự lặp lại quá nhiều có thể gây nhàm chán, nhưng trong đoạn văn này, nó lại tạo ra một nhịp điệu nhẹ nhàng, đều đặn, phù hợp với giọng văn kể chuyện hồn nhiên, trong sáng của một em bé.

Tóm lại, sự lặp lại ở đây không phải là lỗi mà là một cách dùng từ có chủ đích, giúp đoạn văn thêm sinh động, biểu cảm, thể hiện rõ nét tình yêu lao động và tình cảm gia đình của bạn nhỏ.

***

Bài 2: Viết đoạn văn ngắn từ 3 – 5 câu có sử dụng BPTT điệp ngữ

Lời giải:

Để viết một đoạn văn có sử dụng điệp ngữ, các em hãy chọn một ý chính hoặc một cảm xúc mà mình muốn nhấn mạnh, sau đó lặp lại một từ hoặc cụm từ để tạo ấn tượng nhé. Dưới đây là một ví dụ:

Mẫu 1:

Mỗi khi đông về, em lại mong ngóng. Em mong ngóng những cơn gió se lạnh. Em mong ngóng mẹ về với thật nhiều quà bánh, và em mong ngóng cả những câu chuyện cổ tích ấm áp bên bếp lửa hồng.

Mẫu 2:

Em yêu tiếng chim hót mỗi ban mai. Em yêu ánh nắng vàng nhảy nhót trên khung cửa sổ. Em yêu cả ngôi nhà nhỏ bình yên, nơi có mẹ cha và những giấc mơ ngọt ngào của em.

***

Bài 3: Xác định các hình ảnh ẩn dụ trong các câu dưới đây và cho biết thuộc kiểu ẩn dụ gì?

a, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”
b, “Người Cha mái tóc bạc/ Đốt lửa cho anh nằm.”
c, “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa / Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.”
d, “Thuyền về có nhớ bến chăng…” (Ca dao)
e, Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.”
f. “Cha lại dắt con đi trên cát mịn / Ánh nắng chảy đầy vai.” (Hoàng Trung Thông)
g. “Dưới trăng quyên đã gọi hè / Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông” (Nguyễn Du)

Lời giải:

Các em hãy nhớ rằng, ẩn dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt nhé!

a, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Quả” ẩn dụ cho thành quả, thành tựu, những gì tốt đẹp, lợi ích mà chúng ta được hưởng.
  • “Kẻ trồng cây” ẩn dụ cho người đã tạo ra thành quả đó, người có công lao, đóng góp.
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về phẩm chất/hành động (người làm ra sản phẩm/kết quả và thành quả đó) hoặc chuyển đổi từ cái cụ thể sang cái trừu tượng.

b, “Người Cha mái tóc bạc/ Đốt lửa cho anh nằm.”

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Người Cha mái tóc bạc” ẩn dụ cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, người lãnh tụ kính yêu của dân tộc, mang phẩm chất hiền từ, bao dung, che chở như một người cha.
  • “Đốt lửa” ẩn dụ cho hành động chăm sóc, lo lắng, mang lại hơi ấm, tình yêu thương, sự che chở, niềm tin và ánh sáng dẫn đường cho người chiến sĩ (và cả dân tộc).
• Kiểu ẩn dụ:
  • “Người Cha”: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về phẩm chất.
  • “Đốt lửa”: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về hành động (cụ thể hóa sự chăm sóc, yêu thương).

c, “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa / Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.”

• Hình ảnh ẩn dụ: “Tiếng rơi rất mỏng” và “rơi nghiêng“.
  
  Ở đây, “mỏng” và “nghiêng” là những thuộc tính thường dùng để miêu tả hình ảnh, vật thể có hình khối, sự chuyển động trong không gian, nhưng lại được dùng để miêu tả một âm thanh (“tiếng rơi”).
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (thính giác được cảm nhận bằng thị giác và xúc giác).

d, “Thuyền về có nhớ bến chăng…” (Ca dao)

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Thuyền” ẩn dụ cho người con trai, người đi xa, người có thể thay đổi, không chung thủy.
  • “Bến” ẩn dụ cho người con gái, người ở lại, người thủy chung, chờ đợi.
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về hình thức/phẩm chất/mối quan hệ (thuyền rời bến và người đi xa rời người ở lại).

e, Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.”

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Mực” ẩn dụ cho cái xấu, điều tiêu cực, môi trường không tốt.
  • “Đen” ẩn dụ cho việc bị ảnh hưởng xấu, trở nên hư hỏng, xấu xa.
  • “Đèn” ẩn dụ cho cái tốt, điều tích cực, môi trường tốt.
  • “Sáng” ẩn dụ cho việc được ảnh hưởng tốt, trở nên tốt đẹp, tiến bộ.
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về phẩm chất/tính chất (mực làm đen, xấu làm người xấu; đèn làm sáng, tốt làm người tốt).

f. “Cha lại dắt con đi trên cát mịn / Ánh nắng chảy đầy vai.” (Hoàng Trung Thông)

• Hình ảnh ẩn dụ: “Ánh nắng chảy đầy vai“.
  
  “Chảy” là động từ thường dùng để miêu tả sự di chuyển của chất lỏng, nhưng ở đây lại được dùng để miêu tả ánh nắng.
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (ánh nắng vốn được cảm nhận bằng thị giác, nay được cảm nhận như một dòng chảy, gợi cảm giác về sự lan tỏa, bao trùm, thậm chí là cảm giác ấm áp, dịu nhẹ như chất lỏng chạm vào da).

g. “Dưới trăng quyên đã gọi hè / Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông” (Nguyễn Du)

• Hình ảnh ẩn dụ: “Lửa lựu“.
  
  Màu đỏ rực rỡ của hoa lựu được ví như ngọn lửa đang cháy.
• Kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ dựa trên sự tương đồng về hình thức/màu sắc (màu đỏ rực của hoa lựu giống màu của lửa).

***

Bài tập 4: Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ ẩn dụ trong các câu sau:

a. Thác bao nhiêu thác cũng qua
Thênh thang là chiếc thuyền ta trên đời
b. Người Cha mái tóc bạc/ Đốt lửa cho anh nằm.”
c. “Dưới trăng quyên đã gọi hè / Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông”
d. “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa / Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.”

Lời giải:

a. Thác bao nhiêu thác cũng qua
Thênh thang là chiếc thuyền ta trên đời

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Thác” ẩn dụ cho những khó khăn, thử thách, gian nan, hiểm nguy trong cuộc đời.
  • “Chiếc thuyền ta trên đời” ẩn dụ cho con người, cuộc đời của mỗi người đang đối mặt và vượt qua những khó khăn đó.
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh cụ thể, sinh động: Biện pháp ẩn dụ giúp người đọc hình dung cuộc đời như một dòng sông chảy xiết, đầy ghềnh thác, còn con người như một con thuyền đang mạnh mẽ vượt qua. Điều này làm cho ý nghĩa trừu tượng về cuộc sống trở nên dễ hình dung hơn.
  • Tăng sức biểu cảm:
    • Nó nhấn mạnh sự gian nan, thử thách mà con người phải đối mặt (“Thác bao nhiêu thác”).
    • Đồng thời, nó gợi lên tinh thần lạc quan, bản lĩnh, sự kiên cường và khả năng làm chủ cuộc sống của con người (“cũng qua”, “thênh thang”). Dù khó khăn đến mấy, con người vẫn sẽ vượt qua một cách tự tin, ung dung.
    • Câu thơ khẳng định ý chí mạnh mẽ, không ngại khó khăn, hiểm nguy của con người trước bao sóng gió cuộc đời.

b. Người Cha mái tóc bạc/ Đốt lửa cho anh nằm.”

• Hình ảnh ẩn dụ:
  • “Người Cha mái tóc bạc” ẩn dụ cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, với hình ảnh gần gũi, thân thương, nhân từ, bao dung như một người cha.
  • “Đốt lửa” ẩn dụ cho hành động chăm sóc, yêu thương, che chở, mang lại sự ấm áp về thể chất lẫn tinh thần, niềm tin, hy vọng và ánh sáng dẫn đường cho người chiến sĩ (và cả dân tộc).
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh xúc động, gần gũi: Bằng cách gọi Bác Hồ là “Người Cha mái tóc bạc”, tác giả đã khắc họa hình ảnh Bác vô cùng thân thương, hiền từ, gần gũi, ấm áp như người cha ruột thịt của mọi người con Việt Nam.
  • Tăng sức biểu cảm, gợi cảm xúc sâu sắc:
    • “Đốt lửa” không chỉ là hành động sưởi ấm thân thể mà còn là hành động sưởi ấm tâm hồn, mang lại niềm tin, ý chí chiến đấu cho người lính giữa đêm khuya lạnh giá. Nó thể hiện tình yêu thương bao la, sự quan tâm chu đáo, tận tình của Bác Hồ dành cho chiến sĩ và toàn thể nhân dân.
    • Biện pháp ẩn dụ này giúp người đọc cảm nhận sâu sắc tình cảm kính yêu, biết ơn của người chiến sĩ, của nhân dân đối với Bác Hồ; đồng thời thể hiện tấm lòng vĩ đại, tình yêu thương vô bờ bến của Bác dành cho dân tộc.

c. “Dưới trăng quyên đã gọi hè / Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông” (Nguyễn Du)

• Hình ảnh ẩn dụ: “Lửa lựu“.
  
  Màu đỏ rực rỡ, tươi tắn của những bông hoa lựu đang nở được so sánh với ngọn lửa đang bập bùng, lập lòe.
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh sống động, rực rỡ: Nếu chỉ nói “hoa lựu màu đỏ” thì rất bình thường, nhưng dùng “lửa lựu” đã tạo ra một hình ảnh mạnh mẽ, đầy sức sống. Bông hoa lựu không chỉ đỏ mà còn đỏ rực, bừng cháy, lung linh như ngọn lửa.
  • Tăng sức biểu cảm:
    • Nhấn mạnh vẻ đẹp nổi bật, mãnh liệt của hoa lựu, khiến nó trở thành điểm nhấn rực rỡ trong bức tranh thiên nhiên.
    • Gợi cảm giác về sự sôi động, nồng nhiệt, báo hiệu một mùa hè đang đến với tất cả sức sống và vẻ đẹp của nó.
    • Cách dùng từ độc đáo này thể hiện sự quan sát tinh tế và tài năng miêu tả bậc thầy của Nguyễn Du, thổi hồn vào cảnh vật, khiến cảnh vật trở nên có sức sống, cuốn hút hơn.

d. “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa / Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.”

• Hình ảnh ẩn dụ: “Tiếng rơi rất mỏng” và “rơi nghiêng“.
  
  “Mỏng” và “nghiêng” là những tính từ chỉ hình dáng, kết cấu, hướng của vật thể (thường cảm nhận bằng thị giác, xúc giác), nhưng lại được dùng để miêu tả một âm thanh (“tiếng rơi”). Đây là ẩn dụ chuyển đổi cảm giác.
• Tác dụng:
  • Gợi hình ảnh, cảm giác độc đáo, tinh tế: Âm thanh tiếng lá rơi vốn rất khẽ, khó nhận biết bằng thính giác. Việc dùng các từ “mỏng” và “nghiêng” đã biến âm thanh trừu tượng thành một hình ảnh cụ thể, hữu hình, có thể “nhìn thấy” được, “cảm nhận” được sự nhẹ nhàng, mong manh của nó. Nó giúp người đọc hình dung ra chiếc lá rơi chầm chậm, nhẹ tênh, gần như không gây ra tiếng động đáng kể.
  • Tăng sức biểu cảm:
    • Nhấn mạnh sự tĩnh lặng, vắng vẻ của không gian xung quanh. Chỉ trong một không gian cực kỳ yên tĩnh, người ta mới có thể nghe được tiếng lá rơi, và cảm nhận nó một cách tinh tế đến vậy.
    • Thể hiện sự quan sát, cảm nhận vô cùng nhạy bén và tinh tế của tác giả trước những chi tiết nhỏ nhất của cuộc sống.
    • Gợi lên một nỗi buồn man mác, sự cô đơn hay một trạng thái tâm hồn sâu lắng của chủ thể trữ tình.

Cô hy vọng với những phân tích chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về các biện pháp tu từ ẩn dụ và điệp ngữ nhé. Hãy cố gắng luyện tập nhiều hơn để nắm vững kiến thức này nhé các em!