Chào các em học sinh lớp 10 thân mến!

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một đoạn trích rất hay và ý nghĩa trong tác phẩm “Bức tranh” của nhà văn Nguyễn Minh Châu. Đoạn trích này không chỉ giúp chúng ta cảm nhận được vẻ đẹp của tình đồng chí, tình người trong hoàn cảnh chiến tranh mà còn gửi gắm những bài học sâu sắc về cách ứng xử trong cuộc sống.

Nào, bây giờ chúng ta sẽ cùng phân tích và trả lời các câu hỏi sau đây nhé!

Câu 1. Đoạn trích trên được kể theo ngôi kể nào?

Để xác định ngôi kể, chúng ta cần chú ý đến người kể chuyện và các đại từ nhân xưng được sử dụng trong đoạn văn.

• Trong đoạn trích, chúng ta thấy các từ như “tôi”, “chúng tôi” xuất hiện rất nhiều: “tôi – một hoạ sĩ”, “đoàn chúng tôi đi qua”, “tôi đang ngồi vẩn vơ”, “tôi bỗng thấy tự ái”, “thật là phiền cho tôi quá!”, “tôi dò dẫm đi”, “tôi không đủ sức”, “tôi xin lỗi đồng chí”…
• Người kể chuyện trực tiếp tham gia vào câu chuyện, xưng “tôi” và kể lại những gì mình đã trải qua, chứng kiến, cảm nhận.

↪ Như vậy, đoạn trích được kể theo ngôi thứ nhất.

Câu 2. Khi người chiến sĩ nhờ vẽ một bức chân dung, nhân vật tôi đã có thái độ như thế nào?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta hãy cùng đọc kỹ đoạn văn miêu tả phản ứng của nhân vật “tôi” khi người chiến sĩ đưa ra lời thỉnh cầu:

• Người chiến sĩ thỉnh cầu: “người chiến sĩ tha thiết thỉnh cầu tôi vẽ cho anh một bức chân dung”.
• Phản ứng của nhân vật “tôi”: “Tôi bỗng thấy tự ái. Tôi là một họa sĩ, chứ đâu phải một anh thợ vẽ truyền thần (!) Tôi từ chối khéo bằng cái mặt lạnh lùng.”

↪ Khi người chiến sĩ nhờ vẽ chân dung, nhân vật “tôi” đã tỏ ra tự ái, kiêu căng, và có phần coi thường. Nhân vật “tôi” cho rằng mình là một họa sĩ có tên tuổi, chứ không phải “một anh thợ vẽ truyền thần” tầm thường. Vì thế, nhân vật “tôi” đã từ chối khéo léo nhưng bằng một thái độ “lạnh lùng”, không mấy thiện cảm.

Câu 3. Xác định lời dẫn trực tiếp trong những câu văn in đậm và cho biết dấu hiệu nào giúp em nhận ra đó là lời dẫn trực tiếp?

Trước hết, chúng ta cần xác định các câu văn in đậm trong đoạn trích:

1. “Đồng chí cố gắng lên – Người chiến sĩ vừa đi vừa động viên tôi – Tôi dìu đồng chí đi nhanh qua bên kia suối sẽ nghỉ. Nếu thằng L.19 đến, chúng mình cứ ngồi xuống. Nó chẳng thấy gì cả đâu!“.
2. “Tôi xin lỗi đồng chí về cái việc hôm qua… – tôi nói khẽ bên tai anh – Đến mai, thế nào tôi cũng phải vẽ đồng chí. Một bức, thật đẹp!“.

↪ Lời dẫn trực tiếp trong đoạn trích là:

• “Đồng chí cố gắng lên… Nó chẳng thấy gì cả đâu!”
• “Tôi xin lỗi đồng chí về cái việc hôm qua… Một bức, thật đẹp!”

↪ Dấu hiệu giúp em nhận ra đó là lời dẫn trực tiếp:

Trong trường hợp này, dấu hiệu rõ ràng nhất là việc sử dụng dấu gạch ngang (-) để tách lời nói của nhân vật với lời dẫn của người kể chuyện. Mặc dù không có dấu ngoặc kép, nhưng cấu trúc câu (có động từ tường thuật như “động viên tôi”, “tôi nói khẽ bên tai anh” kèm theo dấu gạch ngang và lời thoại nguyên văn) cho thấy đây là lời nói được trích dẫn trực tiếp từ nhân vật.

Câu 4. Đọc đoạn trích anh/chị có nhận xét gì về tính cách của người chiến sĩ thồ tranh?

Để nhận xét về tính cách của người chiến sĩ, chúng ta cần phân tích các hành động, lời nói và thái độ của anh trong suốt đoạn trích:

• Giàu lòng tự trọng và nhạy cảm nhưng cũng rất bao dung: Khi bị nhân vật “tôi” từ chối vẽ bằng thái độ lạnh lùng, anh “tỏ vẻ phật ý”, “nhìn vào cái mặt lạnh lùng của tôi một thoáng rồi lẳng lặng quay lưng lại”. Anh không tranh cãi hay trách móc, mà chỉ âm thầm chấp nhận, cho thấy anh là người có tự trọng nhưng cũng rất vị tha, không chấp nhặt những chuyện nhỏ nhặt.

• Vô tư, không để bụng, tinh thần trách nhiệm cao: Dù bị đối xử lạnh nhạt trước đó, nhưng “chính người chiến sĩ trưa hôm qua lại ‘thồ’ tranh cho tôi”. Hành động này cho thấy anh không hề để bụng hiềm khích cá nhân, mà vẫn đặt nhiệm vụ chung và sự giúp đỡ đồng đội lên hàng đầu.

• Dũng cảm, nhanh nhẹn, nghĩa hiệp và đầy trách nhiệm: Khi họa sĩ bị sẩy chân giữa suối nguy hiểm, anh “vội vã quay lộn lại” để cứu. Anh không chỉ cứu mạng mà còn “cởi chiếc ba lô sau lưng cho tôi, khoác vào trước ngực mình”, đỡ và dìu họa sĩ đi, đồng thời liên tục động viên. Điều này thể hiện sự dũng cảm, tình đồng đội sâu sắc và trách nhiệm cao cả của người lính.

• Tận tình, chu đáo và sẵn sàng hy sinh: Khi qua được suối, anh “lấy dầu con hổ bóp chân cho tôi”. Trong suốt chặng đường còn lại, anh gánh vác toàn bộ hành lý nặng nề (cả đống tranh của họa sĩ và ba lô riêng của họa sĩ, ước tính “sáu bảy chục cân”) trong khi bản thân cũng không khỏe mạnh. Tối đến, anh “mắc võng cho tôi nằm rồi ôm súng ngồi gác bên cạnh”. Những hành động này cho thấy anh luôn đặt sự an toàn, thoải mái của đồng đội lên trên bản thân, sẵn sàng chịu đựng gian khổ, hy sinh thầm lặng.

• Đặc biệt là lòng độ lượng, vị tha: Chính nhân vật “tôi” cũng phải thừa nhận: “Cái cách cư xử của người chiến sĩ đối với tôi chỉ có thể giải thích bằng lòng độ lượng”. Họa sĩ còn tự nhận mình là “kẻ bề trên” nhưng lại đang được một người “bề dưới” đối xử độ lượng. Điều này khẳng định lòng độ lượng là phẩm chất nổi bật nhất của người chiến sĩ, vượt lên mọi định kiến xã hội hay những mâu thuẫn cá nhân.

↪ Tóm lại, người chiến sĩ thồ tranh là một hình ảnh tiêu biểu cho phẩm chất cao đẹp của người lính Cụ Hồ: giản dị, chân thành, giàu lòng nhân ái, bao dung, vị tha, luôn sẵn sàng giúp đỡ, hy sinh vì đồng đội và vì nhiệm vụ chung. Anh đại diện cho vẻ đẹp của tình người trong gian khó, là người mang đến sự ấm áp và niềm tin cho những người xung quanh.

Câu 5. Qua cách cư xử của người chiến sĩ với nhân vật tôi trong đoạn trích, anh/chị rút ra bài học gì cho bản thân về cách ứng xử với những người xung quanh? Giải thích lý do.

Qua cách cư xử đầy tình người của người chiến sĩ với nhân vật “tôi” trong đoạn trích, em rút ra nhiều bài học quý giá cho bản thân về cách ứng xử với những người xung quanh, đặc biệt là bài học về lòng độ lượng, sự bao dung, vị tha và tinh thần sẵn sàng giúp đỡ người khác mà không tính toán, không đặt điều kiện.

Lý do:

• Thứ nhất, về lòng độ lượng và sự bao dung: Ban đầu, người chiến sĩ bị nhân vật “tôi” (họa sĩ) từ chối vẽ chân dung một cách lạnh lùng, thậm chí còn có phần kiêu căng, coi thường. Anh “tỏ vẻ phật ý” nhưng không hề bày tỏ sự tức giận hay oán trách. Ngược lại, anh vẫn tự nguyện “thồ” tranh cho họa sĩ, rồi tận tình cứu giúp, chăm sóc khi họa sĩ gặp nạn và kiệt sức. Lòng độ lượng này không chỉ thể hiện ở việc anh bỏ qua thái độ không tốt của người khác đối với mình mà còn ở sự sẵn sàng cho đi mà không mong cầu đền đáp.

  Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta thường dễ bị chi phối bởi những cảm xúc tiêu cực khi bị người khác đối xử không tốt. Nhưng hình ảnh người chiến sĩ nhắc nhở em rằng, để có một cuộc sống bình yên và các mối quan hệ tốt đẹp, chúng ta cần học cách bao dung, tha thứ, và không để những xích mích nhỏ làm ảnh hưởng đến cách mình đối xử với người khác. Lòng độ lượng giúp hóa giải mâu thuẫn và tạo ra sự kết nối chân thành.

• Thứ hai, về tinh thần sẵn sàng giúp đỡ vô điều kiện: Người chiến sĩ không chỉ giúp đỡ trong công việc (thồ tranh) mà còn cứu mạng, chăm sóc tận tình khi họa sĩ gặp nguy hiểm. Anh không hề so đo tính toán về sự mệt mỏi, gánh nặng mình phải chịu đựng, thậm chí còn gánh vác cả phần của họa sĩ trong khi bản thân cũng không hề khỏe mạnh. Anh đặt sự an toàn, sức khỏe của đồng đội lên trên hết, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân.

  Bài học này dạy em rằng, hãy luôn mở lòng ra để giúp đỡ những người xung quanh, không chỉ khi họ yêu cầu mà cả khi họ gặp khó khăn và cần sự hỗ trợ, dù là những việc nhỏ nhất. Sự giúp đỡ chân thành, không vụ lợi sẽ tạo ra những giá trị tốt đẹp, lan tỏa lòng nhân ái trong cộng đồng và làm cho cuộc sống trở nên ý nghĩa hơn. Nó cũng là nền tảng để xây dựng lòng tin và tình cảm bền chặt giữa con người với nhau.

• Thứ ba, không nên đánh giá người khác qua vẻ bề ngoài hay địa vị xã hội: Ban đầu, họa sĩ có vẻ coi thường người chiến sĩ vì cho rằng mình là một “họa sĩ có tên tuổi” còn anh chỉ là “thợ vẽ truyền thần”. Tuy nhiên, chính những hành động cao đẹp của người chiến sĩ đã khiến họa sĩ phải thay đổi suy nghĩ, từ sự tự ái ban đầu đến sự hối lỗi và kính trọng sâu sắc. Bài học này nhắc nhở em rằng, giá trị thực sự của một con người không nằm ở địa vị, danh tiếng hay vẻ bề ngoài, mà nằm ở nhân cách, hành động và tấm lòng của họ.

Chính cách cư xử đầy tình người của người chiến sĩ đã làm thay đổi hoàn toàn suy nghĩ và cảm nhận của nhân vật “tôi”, từ sự tự ái, lạnh nhạt ban đầu đến sự hối lỗi, kính trọng và muốn đền đáp. Điều đó cho thấy sức mạnh của lòng tốt và cách ứng xử chân thành có thể cảm hóa và kết nối con người, bất kể địa vị hay hoàn cảnh.

Kết luận:

Đoạn trích “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu thực sự là một tác phẩm giàu ý nghĩa, không chỉ khắc họa chân dung người lính Cụ Hồ với những phẩm chất cao đẹp mà còn là một bài học sâu sắc về nhân cách và cách ứng xử trong cuộc sống. Thầy/cô mong rằng các em sẽ luôn ghi nhớ và thực hành những bài học này để trở thành những con người có ích, có tấm lòng nhân ái trong xã hội.

Các em có câu hỏi gì thêm không? Hãy cùng trao đổi nhé!