Chào các em học sinh yêu quý của cô! Cô rất vui được đồng hành cùng các em trong buổi học Ngữ Văn hôm nay. Bài học của chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một kỹ năng vô cùng quan trọng khi phân tích truyện, đó là:

Làm thế nào để xác định tình cảm, thái độ của người kể bộc lộ qua truyện?

Các em thân mến, trong bất kỳ tác phẩm truyện nào, người kể chuyện không chỉ đơn thuần là người thuật lại sự kiện mà còn là cầu nối cảm xúc, là người truyền tải cái nhìn, suy nghĩ và tình cảm của mình đến với người đọc. Vì vậy, việc nắm bắt được tình cảm, thái độ của người kể sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn, đọc “thấu” tác phẩm hơn.

Vậy làm thế nào để chúng ta có thể “đọc” được những điều đó? Cô xin trình bày chi tiết các bước và các yếu tố cần chú ý như sau:

I. Hiểu rõ vai trò của người kể chuyện:

Trước hết, chúng ta cần xác định người kể chuyện trong tác phẩm là ai.

1. Người kể chuyện “ngôi thứ nhất”:

– Thường là nhân vật “tôi” hoặc “chúng tôi” xưng hô trong truyện.

– Khi đó, tình cảm, thái độ của người kể được bộc lộ trực tiếp qua lời kể, suy nghĩ, cảm xúc của chính nhân vật đó.

– Chúng ta sẽ tập trung vào những câu văn thể hiện cảm xúc chủ quan của nhân vật.

2. Người kể chuyện “ngôi thứ ba”:

– Người kể chuyện đứng ngoài câu chuyện, thường dùng các từ “chàng”, “cô”, “anh”, “cô bé”, “ông lão”,… để gọi tên nhân vật.

– Tuy không trực tiếp tham gia câu chuyện, nhưng người kể vẫn có thể bộc lộ tình cảm, thái độ qua:

a. Ngôn ngữ trần thuật: Cách lựa chọn từ ngữ, cách diễn đạt, giọng điệu của người kể có thể thể hiện sự yêu mến, thông cảm, khinh bỉ, châm biếm… đối với nhân vật hoặc sự kiện.

b. Cách miêu tả, khắc họa nhân vật: Người kể tập trung miêu tả những nét tính cách, hành động nào của nhân vật? Những chi tiết nào được nhấn mạnh? Điều đó cho thấy người kể có cái nhìn như thế nào về nhân vật.

c. Các yếu tố ngoại cảnh, cảnh vật: Đôi khi, cảnh vật thiên nhiên cũng được người kể “nhân hóa” hoặc miêu tả theo một góc nhìn nhất định để góp phần thể hiện tâm trạng, thái độ của người kể.

II. Các yếu tố cần phân tích để xác định tình cảm, thái độ của người kể:

Để làm rõ tình cảm, thái độ của người kể, chúng ta cần chú ý đến các yếu tố sau:

1. Lời lẽ, từ ngữ:

– Quan sát kỹ các từ ngữ người kể dùng để miêu tả nhân vật, sự vật, hiện tượng.

– Có những từ ngữ mang sắc thái biểu cảm gì? (Ví dụ: thương yêu, xót xa, khinh bỉ, ghê sợ, yêu quý, ngưỡng mộ, chê trách, mỉa mai…)

– Ví dụ: Nếu người kể dùng từ “ánh mắt hiền từ” để miêu tả một nhân vật, ta có thể suy ra người kể có thiện cảm với nhân vật đó.

2. Giọng điệu của người kể:

– Giọng điệu là âm hưởng chung của lời kể, có thể là:

a. Giọng trìu mến, yêu thương: Thường thấy khi người kể ca ngợi, động viên, đồng cảm với nhân vật.

b. Giọng khinh bỉ, căm ghét: Khi người kể lên án, phê phán những hành động, tính cách xấu xa.

c. Giọng châm biếm, mỉa mai: Khi người kể muốn phê phán một cách kín đáo, hài hước nhưng sâu cay.

d. Giọng xót xa, đau buồn: Khi người kể chia sẻ nỗi đau, mất mát với nhân vật.

e. Giọng tự hào, ca ngợi: Khi người kể muốn tôn vinh những phẩm chất tốt đẹp.

– Giọng điệu thường được thể hiện qua cách lựa chọn từ ngữ, cấu trúc câu và nhịp điệu của lời kể.

3. Cảm xúc và suy nghĩ được bộc lộ trực tiếp (ở người kể ngôi thứ nhất) hoặc gián tiếp (ở người kể ngôi thứ ba):

– Với người kể ngôi thứ nhất: Tìm những câu thể hiện trực tiếp cảm xúc của “tôi” (“tôi cảm thấy…”, “lòng tôi dâng lên…”, “tôi buồn lắm…”, “tôi thật sung sướng…”).

– Với người kể ngôi thứ ba: Đôi khi người kể xen vào những lời nhận xét, đánh giá, hoặc miêu tả nội tâm nhân vật mà qua đó, ta có thể cảm nhận được cái nhìn của người kể.

– Ví dụ: Nếu sau một hành động xấu của nhân vật, người kể thêm vào câu “Đó là một hành động thật đáng xấu hổ!”, thì rõ ràng người kể có thái độ phê phán.

4. Các chi tiết được lựa chọn và nhấn mạnh:

– Người kể tập trung vào những chi tiết nào? Những chi tiết nào được miêu tả tỉ mỉ, kỹ lưỡng?

– Việc lựa chọn và nhấn mạnh chi tiết cho thấy điều gì về mối quan tâm và đánh giá của người kể.

– Ví dụ: Nếu người kể tả rất kỹ lưỡng vẻ đẹp của một bông hoa, có thể người kể đang muốn gửi gắm tình yêu thiên nhiên, hoặc sự tinh tế, lãng mạn.

5. Sự im lặng hoặc bỏ lửng của người kể:

– Đôi khi, cách người kể không nói gì về một khía cạnh nào đó cũng có thể hàm chứa một thái độ nhất định. Điều này đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm và “đọc” ra ý nghĩa ngầm.

III. Cách trình bày kết quả phân tích:

Khi trình bày, các em cần:

1. Nêu rõ tình cảm, thái độ của người kể: (Ví dụ: Người kể thể hiện sự yêu mến, thông cảm sâu sắc với nhân vật An).

2. Dẫn chứng cụ thể từ văn bản: Trích dẫn những câu văn, từ ngữ mà em cho là minh chứng cho nhận định của mình.

3. Phân tích dẫn chứng: Giải thích tại sao những dẫn chứng đó lại thể hiện tình cảm, thái độ của người kể. Sử dụng các yếu tố đã phân tích ở trên (lời lẽ, giọng điệu, chi tiết…).

Tóm lại, để xác định tình cảm, thái độ của người kể, chúng ta cần:

• Đọc kỹ văn bản, chú ý đến lời kể.
• Xem xét cách người kể dùng từ ngữ, giọng điệu.
• Tìm kiếm những chi tiết được nhấn mạnh.
• Đọc ra những cảm xúc, suy nghĩ được bộc lộ (trực tiếp hoặc gián tiếp).
• Liên hệ với vai trò của người kể (ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba).

Hy vọng với những hướng dẫn chi tiết này, các em sẽ tự tin hơn trong việc phân tích các tác phẩm truyện. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô nhé!