Overthinking (hay suy nghĩ quá mức) là tình trạng phổ biến trong giới…

\(***\)
   Tâm trí con người là miền đất kỳ lạ nó có thể đưa ta trở về những ngày tháng đã mất, cũng có thể đẩy ta đến những tương lai chưa từng tồn tại. Và đôi khi, chính khả năng đi xuyên qua thời gian ấy lại khiến con người đánh mất nơi duy nhất mình thực sự có thể sống đó là hiện tại. Ta nhặt lại một câu nói đã cũ, giải nghĩa mãi một ánh mắt, dựng lên vô số khả năng cho một tương lai chưa đến để rồi điều làm ta mệt mỏi không hẳn là cuộc đời, mà là cuộc đối thoại bất tận với chính mình. Overthinking vì thế không đơn thuần là “nghĩ nhiều” mà là khi tư duy bị cuốn vào những vòng lặp tiêu cực đến mức suy nghĩ thay vì soi sáng con đường lại phủ bóng lên bước chân. Bởi vậy, vấn đề không phải là làm thế nào để một người ngừng suy nghĩ mà là làm thế nào để họ làm chủ suy nghĩ của mình, biết điều gì cần suy ngẫm, điều gì cần buông xuống và điều gì cần biến thành hành động.
   Trước hết, chúng ta cần nhận diện đúng bản chất của vấn đề, “Overthinking” có thể hiểu là trạng thái con người suy nghĩ quá mức về một sự việc, đặc biệt khi những suy nghĩ ấy liên tục lặp lại theo chiều hướng tiêu cực mà không đưa đến một cách giải quyết thực sự. “Suy nghĩ” vốn là năng lực tự nhiên và cần thiết của con người nhờ suy nghĩ, ta có thể nhìn lại những gì đã qua, cân nhắc những gì đang diễn ra và chuẩn bị cho những gì sắp tới. Nhưng khi suy nghĩ vượt khỏi giới hạn cần thiết nó không còn là công cụ của lí trí mà trở thành vòng lặp của lo âu. Con người cứ trở đi trở lại với một câu hỏi, một lỗi lầm, một ánh mắt hay một khả năng chưa xảy ra, càng tìm kiếm câu trả lời càng tạo thêm những câu hỏi mới. Vì thế, điều đáng bàn ở đây không phải là “nghĩ nhiều hay ít”, mà là con người có đang làm chủ suy nghĩ của mình hay đang để những suy nghĩ tiêu cực làm chủ đời sống tinh thần của mình.
   Khi đã trở thành một vòng lặp, overthinking thường không ồn ào nhưng lại len rất sâu vào đời sống thường nhật. Đó có thể là việc một người liên tục đào lại những sai lầm trong quá khứ, tự hỏi nếu ngày ấy mình lựa chọn khác đi thì mọi chuyện có tốt đẹp hơn không. Đó cũng có thể là thói quen suy diễn quá mức từ những tín hiệu rất nhỏ: một tin nhắn chưa được trả lời lập tức trở thành dấu hiệu của sự lạnh nhạt, một ánh nhìn thoáng qua trở thành bằng chứng rằng mình đang bị đánh giá, một thất bại nhất thời bị biến thành lời khẳng định rằng bản thân “không đủ tốt”. Có người lại sống quá lâu trong tương lai, liên tục dựng lên hàng loạt kịch bản xấu nhất trước một điều chưa hề xảy ra. Đáng nói hơn, người overthinking thường biết rằng mình đang nghĩ quá nhiều nhưng vẫn khó thoát khỏi dòng suy nghĩ ấy. Tâm trí giống như một chiếc kim mắc trên một rãnh cũ, cứ quay mãi về cùng một điểm khiến chúng ta mệt mỏi ngay cả khi bên ngoài chẳng có biến cố gì quá lớn.
   Song, những biểu hiện ấy không tự nhiên xuất hiện mà phía sau một tâm trí luôn bất an thường là nhiều nguyên nhân đan xen. Trước hết là áp lực của đời sống hiện đại, đặc biệt với người trẻ: áp lực học tập, thành tích, ngoại hình, các mối quan hệ và kì vọng của gia đình, xã hội… Khi cảm giác phải “đủ tốt” luôn thường trực, con người dễ soi xét từng khuyết điểm của mình và sợ hãi trước khả năng thất bại. Bên cạnh đó là nỗi sợ sai, sợ mất mát và sợ bị đánh giá. Ta muốn kiểm soát mọi khả năng nên cố nghĩ trước tất cả những tình huống có thể xảy ra nhưng càng cố kiểm soát điều vốn không thể kiểm soát, ta càng bất an. Không thể không nhắc đến mạng xã hội – nơi con người mỗi ngày đều đứng trước vô số phiên bản “hoàn hảo” của người khác. Những hình ảnh được chọn lọc khiến người trẻ dễ rơi vào so sánh, rồi từ so sánh chuyển sang tự nghi ngờ: Tại sao người ta làm được còn mình thì không? Mình có đang kém cỏi không? Người khác nghĩ gì về mình? Ngoài ra, một số người có xu hướng cầu toàn, nhạy cảm hoặc luôn đòi hỏi bản thân phải chắc chắn tuyệt đối cũng dễ mắc kẹt trong suy nghĩ. Ta càng muốn một câu trả lời hoàn toàn chắc chắn cho một cuộc đời vốn đầy bất định, ta càng dễ bị chính sự bất định ấy làm cho mệt mỏi.
   Từ những nguyên nhân ấy, overthinking không chỉ làm tâm trí “ồn ào” mà còn âm thầm lấy đi nhiều điều quý giá của con người. Trước hết, nó khiến người trẻ mất năng lượng tinh thần, khó tập trung vào học tập và công việc, dễ mệt mỏi, mất ngủ hoặc luôn ở trong trạng thái căng thẳng. Nhưng đáng sợ hơn cả là nó làm con người đánh mất hiện tại. Khi tâm trí mãi mắc kẹt trong câu hỏi “giá như” của hôm qua và “nếu như” của ngày mai, ta không còn đủ bình tâm để sống với những gì đang hiện hữu hôm nay. Overthinking cũng có thể khiến con người chần chừ trước cơ hội. Vì sợ lựa chọn sai, ta không dám lựa chọn vì sợ thất bại, ta không dám bắt đầu vì muốn mọi thứ hoàn hảo, ta trì hoãn đến khi cơ hội trôi qua. Một nghịch lí xuất hiện: ta nghĩ rất nhiều để chuẩn bị cho cuộc sống, nhưng chính việc nghĩ quá nhiều lại khiến ta không thực sự sống. Trong các mối quan hệ, suy diễn cũng dễ tạo ra hiểu lầm, khiến một người tự làm tổn thương mình bởi những điều chưa chắc tồn tại. Nếu kéo dài, trạng thái ấy còn có thể làm suy giảm niềm tin vào bản thân và khiến thế giới trong mắt c

   Tuy nhiên, sẽ thật phiến diện nếu cho rằng mọi sự suy nghĩ nhiều đều đáng lên án. Có những người biết lo xa, biết nhìn lại những sai lầm và cân nhắc kĩ trước khi hành động đó không phải overthinking mà là biểu hiện của sự thận trọng và trách nhiệm. Suy nghĩ chỉ trở thành vấn đề khi nó vượt khỏi giới hạn cần thiết, khiến con người mắc kẹt trong lo âu mà không tìm được hướng giải quyết. Vì vậy, điều mỗi người cần hướng đến không phải là “ngừng suy nghĩ ” mà là biết suy nghĩ đúng cách suy ngẫm để trưởng thành chứ không dằn vặt để tổn thương chính mình.

   Vậy phải làm gì để không trở thành tù nhân của chính những suy nghĩ tiêu cực? Trước hết, cần học cách nhận diện suy nghĩ thay vì đồng nhất mình với nó. Khi một nỗi lo xuất hiện, hãy thử dừng lại và hỏi Điều mình đang nghĩ có phải sự thật hay chỉ là một khả năng? Mình có bằng chứng nào cho điều đó? Điều này nằm trong khả năng kiểm soát của mình không? Việc tách sự thật khỏi suy diễn sẽ giúp tâm trí thoát khỏi những kịch bản do chính mình dựng lên. Từ đó, hãy tập trung vào những điều có thể kiểm soát. Quá khứ không thể sửa lại bằng việc tự trách thêm một lần nữa; tương lai cũng không thể được bảo đảm bằng việc lo lắng trước hàng trăm lần. Điều duy nhất ta thực sự sở hữu là hành động của hiện tại. Nếu đã làm sai, hãy tìm cách sửa, nếu sợ một bài kiểm tra, hãy học, nếu lo mình chưa đủ tốt hãy biến nỗi lo ấy thành động lực rèn luyện. Hành động cụ thể luôn có sức mạnh giải phóng con người khỏi những suy nghĩ luẩn quẩn.
   Rồi sẽ có những ngày ta hiểu rằng, không phải mọi câu hỏi đều cần một lời giải, không phải mọi điều đã mất đều cần một lời “giá như ” và không phải mọi ngày mai đều cần được sống trước bằng nỗi lo. Cuộc đời vốn không hứa hẹn một hành trình không có bất an nhưng trao cho con người khả năng lựa chọn cách mình bước qua bất an ấy. Hãy để quá khứ trở thành trang sách chứ đừng biến nó thành chiếc neo, hãy để tương lai trở thành ngôi sao dẫn đường chứ đừng biến nó thành đám mây phủ kín hiện tại. Và giữa những vòng xoáy của tâm trí hãy học cách dừng lại, hít một hơi thật sâu và bước tiếp. Bởi bình yên đôi khi không phải là cuộc đời thôi nổi gió mà là khi trong lòng ta đã có đủ vững vàng để đi qua những ngày nhiều gió ấy