Chào các em học sinh lớp 7 thân mến!

Cô/Thầy rất vui khi được cùng các em ôn lại và tìm hiểu sâu hơn về những kiến thức quan trọng trong môn Ngữ văn hôm nay. Việc nắm vững những khái niệm này sẽ giúp các em không chỉ phân tích tốt các tác phẩm văn học mà còn viết bài văn hay và mạch lạc hơn rất nhiều đấy.

Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về:

• Tác dụng của phép liên kết.
• Tác dụng của các biện pháp tu từ: so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, hoán dụ.
• Tác dụng của dấu chấm lửng.
• Thuật ngữ là gì?
• Cước chú là gì?

1. Tác dụng của phép liên kết

Phép liên kết là cách thức mà người nói hoặc người viết sử dụng để nối kết các câu, các đoạn văn với nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, có nghĩa. Nó giống như những sợi chỉ vô hình, giúp kết nối các mảnh vải rời rạc thành một bộ quần áo hoàn chỉnh vậy.

Tác dụng cụ thể của phép liên kết:

• Tạo sự mạch lạc, thống nhất cho văn bản: Đây là tác dụng quan trọng nhất. Nhờ có các phép liên kết, các ý trong bài văn được sắp xếp một cách logic, trật tự, câu trước dẫn dắt câu sau, đoạn trước gợi mở đoạn sau. Điều này giúp bài viết có sự gắn kết chặt chẽ, không bị rời rạc, lộn xộn.
• Giúp người đọc (người nghe) dễ dàng nắm bắt nội dung: Khi các câu, đoạn văn được liên kết hợp lý, người đọc sẽ dễ dàng theo dõi dòng chảy của ý tưởng, hiểu được mối quan hệ giữa các thông tin và từ đó nắm bắt được nội dung chính của văn bản một cách hiệu quả.
• Thể hiện rõ ý đồ, mục đích của người viết: Việc sử dụng các phép liên kết (như phép lặp, phép thế, phép nối, phép liên tưởng…) còn giúp người viết nhấn mạnh những thông tin quan trọng, tạo điểm nhấn, hoặc dẫn dắt người đọc theo một hướng suy nghĩ nhất định.
• Làm cho văn bản trở nên trôi chảy, hấp dẫn hơn: Một bài viết có liên kết tốt sẽ đọc lên nghe rất “thuận tai”, không bị giật cục. Điều này góp phần tạo nên vẻ đẹp và sức hấp dẫn của ngôn ngữ.

Ví dụ: Thay vì viết “Em đi học. Em gặp bạn.” chúng ta có thể dùng phép nối để liên kết: “Em đi học và em gặp bạn.” hoặc “Em đi học. Sau đó, em gặp bạn.” Rõ ràng câu thứ hai mạch lạc và dễ hiểu hơn nhiều phải không nào?

2. Tác dụng của các biện pháp tu từ

Các biện pháp tu từ là những cách sử dụng ngôn ngữ một cách đặc biệt, sáng tạo để làm cho lời nói, câu văn thêm hay, thêm đẹp, gợi cảm và biểu cảm hơn. Chúng giống như “gia vị” làm món ăn ngôn ngữ thêm phần hấp dẫn!

a. Tác dụng của phép so sánh:

So sánh là đối chiếu sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng, làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Thường dùng các từ “như, là, tựa, bằng, giống như…”

• Gợi hình ảnh cụ thể, sinh động: Giúp người đọc hình dung rõ nét về sự vật, hiện tượng được nói đến. Ví dụ: “Trẻ em như búp trên cành.” (hình dung sự non nớt, cần được che chở).
• Tăng sức biểu cảm (cảm xúc): Làm cho câu văn mang nhiều cảm xúc hơn, giúp người đọc cảm nhận được tình cảm, thái độ của người viết. Ví dụ: “Tiếng suối chảy như tiếng hát của một cô gái trẻ.” (Diễn tả cảm giác trong trẻo, yêu đời).
• Làm nổi bật đặc điểm của sự vật: Nhấn mạnh một khía cạnh, một đặc tính nào đó. Ví dụ: “Mặt hồ phẳng lặng như tấm gương.” (Làm nổi bật sự tĩnh lặng, trong trẻo).

b. Tác dụng của phép nhân hoá:

Nhân hoá là gán cho sự vật, con vật, cây cối hoặc hiện tượng tự nhiên những đặc điểm, hành động, suy nghĩ, tình cảm của con người.

• Làm cho thế giới khách quan trở nên gần gũi, sống động: Khi sự vật vô tri vô giác được nhân hoá, chúng ta cảm thấy chúng như có linh hồn, có cảm xúc, khiến cảnh vật trở nên gần gũi, đáng yêu hơn. Ví dụ: “Ông mặt trời tỉnh giấc, vươn vai.” (Mặt trời trở nên gần gũi như một người ông).
• Diễn tả nội tâm, tình cảm của tác giả: Qua cách nhân hoá, người viết có thể gửi gắm tình cảm, suy nghĩ, cảm nhận của mình về sự vật. Ví dụ: “Sóng vỗ bờ, thì thầm câu chuyện biển khơi.” (Sóng như biết nói, biết tâm sự).
• Tăng tính gợi cảm, tạo ấn tượng mạnh: Góp phần làm cho câu văn thêm phong phú, sinh động, gây ấn tượng sâu sắc cho người đọc.

c. Tác dụng của phép ẩn dụ:

Ẩn dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng về đặc điểm, tính chất, hình thức… mà không dùng các từ so sánh như “như, là, tựa…”. Nó giống như một phép so sánh ngầm vậy.

• Tăng tính gợi hình, gợi cảm: Giúp người đọc hình dung ra sự vật một cách gián tiếp, độc đáo, đồng thời khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ. Ví dụ: “Cha là ngọn núi của đời con.” (Hình ảnh ngọn núi ẩn dụ cho sự vững chãi, che chở, bao dung của người cha).
• Làm cho câu văn hàm súc, giàu ý nghĩa: Ẩn dụ không nói thẳng mà gợi mở, khiến câu văn có chiều sâu, đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm để khám phá ý nghĩa.
• Tạo ra cách diễn đạt mới lạ, độc đáo: Giúp lời văn tránh được sự nhàm chán, lặp lại, mang tính nghệ thuật cao. Ví dụ: “Anh đi anh nhớ quê nhà / Nhớ con cá lội, nhớ con chim kêu.” (Cá lội, chim kêu ẩn dụ cho cuộc sống, cảnh vật, con người nơi quê nhà).

d. Tác dụng của phép hoán dụ:

Hoán dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi, tương cận (như quan hệ bộ phận – toàn thể, vật chứa – vật bị chứa, dấu hiệu – sự vật, cái cụ thể – cái trừu tượng) nhằm tăng sức gợi cảm, gợi hình cho sự diễn đạt.

• Diễn đạt cô đọng, hàm súc: Thay vì gọi tên đầy đủ, hoán dụ dùng một phần hoặc một đặc điểm để đại diện cho toàn bộ, giúp câu văn ngắn gọn nhưng vẫn truyền tải đủ ý. Ví dụ: “Cả làng ra đồng.” (Ra đồng ở đây là chỉ những người nông dân).
• Gợi liên tưởng nhanh chóng, cụ thể: Nhờ mối quan hệ gần gũi, hoán dụ giúp người đọc dễ dàng liên tưởng đến đối tượng được nhắc đến. Ví dụ: “Tay lướt ván trên sông.” (Tay ở đây chỉ người vận động viên lướt ván).
• Tránh lặp từ, làm cho lời văn phong phú hơn: Hoán dụ là một cách hiệu quả để thay thế danh từ, làm cho lời văn không bị đơn điệu.
• Tăng sức biểu cảm: Góp phần thể hiện thái độ, cảm xúc của người viết đối với đối tượng. Ví dụ: “Áo chàm” (chỉ người dân tộc thiểu số), “Đầu xanh” (chỉ người trẻ tuổi), “Đầu bạc” (chỉ người già).

3. Tác dụng của dấu chấm lửng (…)

Dấu chấm lửng (ba dấu chấm liên tiếp) là một dấu câu đặc biệt, thường dùng để biểu thị sự ngắt quãng hoặc bỏ dở trong câu văn.

Tác dụng cụ thể của dấu chấm lửng:

• Biểu thị lời nói bỏ dở, ngắt quãng: Khi người nói hoặc người viết muốn dừng lại đột ngột, không nói hết câu vì nhiều lý do (xúc động, e ngại, bất ngờ…).
  Ví dụ: “Tôi muốn nói với bạn rằng… nhưng tôi không thể.”
• Biểu thị sự ngập ngừng, ấp úng, chưa nói hết ý: Thể hiện tâm trạng băn khoăn, suy nghĩ của nhân vật.
  Ví dụ: “Ưm… để tôi nghĩ xem nào…”
• Thể hiện sự kéo dài của âm thanh, hành động: Tạo cảm giác về sự ngân nga, lan tỏa của âm thanh hoặc sự tiếp diễn của hành động.
  Ví dụ: “Tiếng gió rít… rít mãi không thôi.” hoặc “Tôi đi… đi mãi mà vẫn chưa tới.”
• Liệt kê chưa hết: Khi muốn liệt kê một số sự vật, hiện tượng nhưng không muốn hoặc không cần liệt kê đầy đủ.
  Ví dụ: “Hội chợ có rất nhiều trò chơi: đu quay, tàu lượn, nhà ma…”
• Đánh dấu phần lược bỏ trong đoạn trích dẫn: Khi trích dẫn một phần của câu hoặc đoạn văn, người ta dùng dấu chấm lửng để chỉ ra rằng có phần nội dung đã bị lược bớt để tập trung vào ý chính.
  Ví dụ: “Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: ‘Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do, độc lập…'”

4. Thuật ngữ là gì?

Thuật ngữ là những từ hoặc cụm từ được dùng để biểu thị một khái niệm khoa học, công nghệ, chuyên ngành hoặc một đối tượng cụ thể trong một lĩnh vực nhất định. Thuật ngữ có tính chính xác, rõ ràng, ít mơ hồ và thường không mang tính biểu cảm cá nhân.

Ví dụ:

• Trong môn Ngữ văn: “Danh từ”, “động từ”, “tính từ”, “câu ghép”, “phép so sánh”, “nhân vật”, “cốt truyện”, “thể loại”…
• Trong môn Toán học: “Tam giác”, “hình tròn”, “phương trình”, “số nguyên”, “tập hợp”…
• Trong môn Sinh học: “Quang hợp”, “hệ tiêu hóa”, “tế bào”, “ADN”…

Mục đích của thuật ngữ là để những người trong cùng một lĩnh vực có thể giao tiếp với nhau một cách chính xác, hiệu quả, tránh hiểu lầm.

5. Cước chú là gì?

Cước chú là những thông tin bổ sung, giải thích, hoặc ghi nguồn tài liệu tham khảo được đặt ở cuối trang (gọi là cước chú trang) hoặc cuối một chương, cuối toàn bộ văn bản (gọi là cước chú cuối bài).

Tác dụng của cước chú:

• Giải thích các thuật ngữ, từ ngữ khó: Giúp người đọc hiểu rõ hơn những từ ngữ chuyên ngành hoặc những khái niệm mà không làm gián đoạn mạch đọc chính.
• Cung cấp thông tin bổ sung: Bổ sung thêm chi tiết, thông tin liên quan mà không muốn đưa trực tiếp vào phần nội dung chính để tránh làm loãng ý.
• Ghi nguồn tài liệu tham khảo: Đây là một tác dụng rất quan trọng, đặc biệt trong các bài nghiên cứu, sách báo khoa học. Cước chú giúp chỉ rõ nguồn gốc của thông tin, ý tưởng, câu trích dẫn, thể hiện sự tôn trọng bản quyền và giúp người đọc có thể tìm hiểu sâu hơn.
• Mở rộng nội dung: Đôi khi, cước chú được dùng để đưa ra những bình luận, nhận xét riêng của tác giả mà không muốn chèn vào phần chính văn.

Thông thường, cước chú sẽ được đánh số (1, 2, 3…) hoặc ký hiệu (, , …) ở ngay sau từ hoặc câu cần giải thích trong nội dung chính, và tương ứng với số/ký hiệu đó là phần giải thích ở cuối trang hoặc cuối bài.

Hy vọng bài giảng này đã giúp các em hiểu rõ hơn về các khái niệm quan trọng trong môn Ngữ văn. Hãy chăm chỉ luyện tập để vận dụng tốt vào bài đọc, bài viết và cả trong giao tiếp hàng ngày của mình nhé!

Chúc các em học tốt!