Truyện ngắn “Củ khoai nướng” của Tạ Duy Anh là một câu chuyện giản dị nhưng thấm đẫm giá trị nhân văn về lòng trắc ẩn và sự trưởng thành trong tâm hồn trẻ thơ. Cốt truyện xoay quanh nhân vật Mạnh, cùng với hai ông cháu người ăn mày, những con người bình dị trong một buổi chiều nơi đồng quê. Qua ngòi bút tinh tế của tác giả, mỗi nhân vật đều để lại trong lòng độc giả những dư vị khó quên về sự sẻ chia và lòng tự trọng.

Nhân vật Mạnh là trung tâm của câu chuyện, là nơi tác giả dồn nhiều tâm huyết để khắc họa những diễn biến tâm lý tinh tế, phức tạp. Mạnh trước hết là một cậu bé rất đỗi hồn nhiên, đáng yêu. Tác giả đã đặt cậu trong bức tranh đồng quê yên ả với những chi tiết rất đỗi thân thương: buổi chiều đi thả trâu, đếm từng con sáo mỏ vàng đang nhảy nhót, rồi phát hiện ra đám mầm khoai . Khi nhìn thấy củ khoai sót lại, Mạnh sung sướng như vừa tìm thấy một “kho báu”. Niềm háo hức, mong chờ được thưởng thức món khoai nướng thơm lừng được miêu tả sống động qua cảm nhận về cái lạnh “làm người ta hưng phấn và chóng đói”  hay hình ảnh “nước miếng đã kịp tứa khắp chân răng” . Tất cả cho thấy một tuổi thơ trong trẻo, giản dị.

Tuy nhiên, vẻ đẹp của nhân vật Mạnh không chỉ dừng lại ở sự hồn nhiên mà còn ở cuộc đấu tranh nội tâm đầy kịch tính khi hai ông cháu người ăn mày xuất hiện. Ban đầu, Mạnh có phản ứng rất tự nhiên của một đứa trẻ: lo sợ mất củ khoai duy nhất. Cậu “ngồi chết gí, không dám động cựa” , lòng đầy e ngại. Điều này cho thấy sự ích kỷ nhỏ nhen, một bản năng giữ của riêng mình. Nhưng chính ông lão ăn mày với câu nói “Tôi chỉ xin lửa thôi…”  và đặc biệt là cái nhìn “đĩnh đạc của một người tự trọng”  từ cậu bé đã khiến Mạnh bừng tỉnh. Cậu “như bị bắt quả tang đang làm chuyện vụng trộm, mặt đỏ lên” . Lúc này, củ khoai không còn là niềm vui nữa mà trở thành “nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn” . Chính nỗi xấu hổ, sự cắn rứt lương tâm ấy đã đánh thức lòng trắc ẩn trong cậu.

Đỉnh điểm của hành trình nội tâm là khi Mạnh vượt qua sự ích kỷ để hành động. Cậu đã làm một việc mà có lẽ với cậu lúc đó rất khó khăn: chia sẻ nửa củ khoai nướng. Hành động tưởng chừng nhỏ bé ấy lại mang một ý nghĩa vô cùng lớn lao. Nó đánh dấu sự trưởng thành về mặt nhận thức và tình cảm của Mạnh. Khi “mãi tối mịt Mạnh mới vào nhà” , cậu đã sống trong “cảm giác ngây ngất của người vừa được ban tặng một món quà vô giá” . Niềm hạnh phúc khi cho đi lớn lao hơn gấp bội lần niềm vui khi nhận lại. Như vậy, Mạnh là hiện thân của sự thức tỉnh lương tri, là bài học về sự sẻ chia, chứng minh rằng hạnh phúc đích thực đến từ lòng nhân ái.

Nếu Mạnh là tâm điểm của sự giằng xé và thức tỉnh, thì hai ông cháu người ăn mày lại là những nhân vật sáng lên vẻ đẹp của lòng tự trọng. Họ xuất hiện với vẻ ngoài lam lũ, nghèo khó: ông lão mù lòa, cậu bé mồ côi cha mẹ trong trận lũ quét, phải sống lang bạt. Hoàn cảnh của họ thật đáng thương, gợi lên sự đồng cảm sâu sắc.

Ấy thế nhưng, chính trong cảnh ngộ éo le ấy, nhân cách của họ lại càng tỏa sáng. Khi cả hai đều đang đói, trước mùi khoai nướng thơm lừng “ngào ngạt”, “xoắn xuýt” , ông lão không hề xin ăn. Ông chỉ nhờ Mạnh một việc vô cùng nhỏ: “xin lửa hút điếu thuốc” . Hành động ấy thể hiện sự tinh tế, không muốn làm phiền, cũng là cách họ giữ gìn phẩm giá cuối cùng giữa cảnh bần hàn. Câu nói dường như đọc được suy nghĩ của Mạnh, “Tôi chỉ xin lửa thôi…”  càng cho thấy sự nhạy cảm và thấu hiểu của ông lão với nỗi khó xử của cậu bé.

Đặc biệt, hình ảnh cậu bé ăn mày tuy còn nhỏ nhưng để lại ấn tượng mạnh mẽ qua ánh mắt và thái độ. Cậu “lặng lẽ nhìn Mạnh như muốn xin lỗi vì đã làm khó cho cậu” . Và hơn hết, đó là “cái nhìn đĩnh đạc của một người tự trọng, không muốn bị thương hại” . Cái nhìn ấy đã trở thành một đòn bẩy tâm lý vô cùng mạnh mẽ, khiến Mạnh không thể đứng yên. Nó cũng là lời nhắc nhở rằng, sự cho đi chân thành phải đến từ lòng trắc ẩn chứ không phải sự ban ơn từ trên xuống. Nhân vật ông cháu ăn mày đã góp phần làm nên chiều sâu cho câu chuyện, khẳng định giá trị của phẩm giá con người.

Tóm lại, truyện ngắn “Củ khoai nướng” với hệ thống nhân vật được xây dựng thành công đã chạm đến những cung bậc cảm xúc sâu kín nhất trong lòng người đọc. Nhân vật Mạnh với hành trình giằng xé nội tâm đã cho thấy sức mạnh của sự thức tỉnh lương tri. Trong khi đó, hai ông chúa ăn mày nghèo khổ nhưng giàu lòng tự trọng đã trở thành tấm gương sáng về cách giữ gìn nhân cách giữa cuộc đời. Tác phẩm khép lại nhưng dư âm về tình người và lòng nhân ái vẫn còn vọng mãi, nhắc nhở mỗi chúng ta về một lối sống đẹp: biết yêu thương và sẻ chia.

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, nhà văn Tạ Duy Anh luôn biết cách chạm đến trái tim độc giả bằng những câu chuyện dung dị nhưng chứa đựng bài học nhân sinh sâu sắc. Truyện ngắn “Củ khoai nướng” là một tác phẩm tiêu biểu như thế. Câu chuyện không chỉ để lại ấn tượng bởi cốt truyện nhẹ nhàng mà còn thành công rực rỡ trong nghệ thuật xây dựng nhân vật. Xung quanh củ khoai nướng giản dị, nhà văn đã khắc họa nổi bật hai nhân vật chính: cậu bé Mạnh và ông lão ăn mày, qua đó làm bừng sáng lên vẻ đẹp của lòng nhân ái và sự thức tỉnh lương tâm.Trước hết, nhân vật trung tâm của câu chuyện là cậu bé Mạnh. Mạnh là một cậu bé chăn trâu nghèo, sống hồn nhiên giữa khung cảnh làng quê thanh bình. Vẻ đẹp tâm hồn của cậu được thể hiện rõ nét qua sự nhạy cảm và lòng tốt đối với ông lão ăn mày. Khi thấy ông lão đi ngang qua với dáng vẻ rách rưới, ốm yếu và đói khát, Mạnh đã động lòng thương. Hành động bẻ đôi củ khoai nướng – thành quả lao động và là niềm vui nhỏ bé của cậu – để chia sẻ cho ông lão cho thấy bản chất lương thiện, vị tha và tinh thần hào hiệp của một đứa trẻ.