Để xác định thể thơ, chúng ta cần đếm số chữ trong mỗi dòng và quan sát cách gieo vần, nhịp điệu của bài thơ. Các em hãy đọc lại đoạn thơ và chú ý số tiếng trong từng câu:

Việt Nam đất nước ta ơi! (8 tiếng)

Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn. (8 tiếng)

Cánh cò bay lả dập dờn, (6 tiếng)

Mây mờ che đỉnh Trường Sơn sớm chiều. (8 tiếng)

…
Qua việc đếm số tiếng và đọc diễn cảm, chúng ta thấy đoạn thơ này có sự luân phiên giữa các dòng 6 tiếng và 8 tiếng. Cụ thể, câu lục (6 tiếng) thường đứng trước, câu bát (8 tiếng) đứng sau, vần lưng và vần chân được gieo một cách linh hoạt, tạo nên nhịp điệu quen thuộc, êm ái.

Đoạn thơ trên được viết theo thể thơ Lục bát.
Đặc điểm nhận biết: Bài thơ có sự luân phiên giữa câu 6 tiếng (câu lục) và câu 8 tiếng (câu bát). Cách gieo vần chủ yếu là vần lưng và vần chân, tạo nên một âm hưởng truyền thống, gần gũi, quen thuộc với người Việt Nam, rất phù hợp để thể hiện tình yêu quê hương, đất nước.

Các em còn nhớ có bao nhiêu phương thức biểu đạt không nào? Chúng ta có miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh, hành chính – công vụ. Để tìm phương thức biểu đạt chính, chúng ta cần xem xét mục đích chính của tác giả khi viết đoạn thơ này là gì, cảm xúc nào được thể hiện rõ nhất.

Đọc đoạn thơ, chúng ta dễ dàng nhận thấy những cảm xúc dạt dào, tình yêu quê hương sâu sắc của tác giả được thể hiện qua các từ ngữ như “đẹp hơn”, “thân yêu”, “thương đau”, “vùng đứng lên”, “yêu trọn tấm tình thủy chung”, “bâng khuâng”, “xót xa”, “nhớ”… Bên cạnh đó, cũng có nhiều câu thơ miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên, con người. Tuy nhiên, những miêu tả ấy đều nhằm khơi gợi và thể hiện cảm xúc.

Phương thức biểu đạt chính của bài thơ là biểu cảm.
Bởi vì, thông qua ngôn ngữ thơ giàu hình ảnh và cảm xúc, tác giả đã bộc lộ trực tiếp và gián tiếp tình yêu tha thiết, niềm tự hào sâu sắc, lòng biết ơn và cả nỗi nhớ nhung da diết của mình đối với quê hương, đất nước, con người Việt Nam. Các yếu tố miêu tả (vẻ đẹp biển lúa, cánh cò, núi Trường Sơn, mắt đen cô gái…) chỉ đóng vai trò hỗ trợ, làm nền để làm nổi bật và sâu sắc hơn những cảm xúc ấy.

Ta đi ta nhớ núi rừng,
Ta đi ta nhớ dòng sông vỗ bờ.
Nhớ đồng ruộng, nhớ khoai ngô,
Bữa cơm rau muống quả cà giòn tan…

Trong đoạn thơ này, các em dễ dàng nhận thấy sự lặp lại của một số từ ngữ, cấu trúc câu. Hãy xác định đó là biện pháp tu từ nào và suy nghĩ xem việc lặp lại đó có tác dụng gì đối với việc biểu đạt cảm xúc của tác giả.

Chúng ta có thể thấy rõ ràng hai biện pháp tu từ nổi bật ở đây: điệp ngữ và liệt kê.

Trong khổ thơ trên, tác giả đã sử dụng thành công biện pháp tu từ điệp ngữ và liệt kê.

• Điệp ngữ: “Ta đi ta nhớ” và sự lặp lại của từ “nhớ” ở đầu mỗi câu thơ tiếp theo.
• Liệt kê: “núi rừng”, “dòng sông vỗ bờ”, “đồng ruộng”, “khoai ngô”, “bữa cơm rau muống quả cà giòn tan”.

Tác dụng:

Sự kết hợp giữa điệp ngữ “Ta đi ta nhớ” và phép liệt kê đã tạo nên một hiệu quả nghệ thuật đặc biệt:

• Nhấn mạnh và khắc sâu cảm xúc “nhớ” – một nỗi nhớ sâu sắc, da diết và thường trực trong tâm hồn người con xa xứ. Dù ở bất cứ đâu, người lính vẫn không nguôi nhớ về quê hương.
• Điệp ngữ “Ta đi ta nhớ” còn thể hiện sự gắn bó máu thịt giữa người con với quê hương, khiến nỗi nhớ trở thành một phần không thể thiếu trong hành trình của họ.
• Phép liệt kê những hình ảnh cụ thể, gần gũi và thân thương nhất của làng quê Việt Nam như “núi rừng”, “dòng sông vỗ bờ”, “đồng ruộng”, “khoai ngô”, “bữa cơm rau muống quả cà giòn tan” đã làm cho nỗi nhớ trở nên chân thực, cụ thể và sinh động. Đó không chỉ là nỗi nhớ chung chung mà là nhớ từng chi tiết nhỏ, bình dị, quen thuộc đã gắn bó với tuổi thơ và cuộc sống.
• Tất cả tạo nên một bức tranh về nỗi nhớ quê hương mãnh liệt, toàn diện và thấm thía, chạm đến trái tim người đọc, đồng thời khẳng định tình yêu và sự gắn bó sâu nặng của tác giả với mảnh đất chôn rau cắt rốn.

Để trả lời câu hỏi này, các em hãy đọc kỹ từng khổ thơ, tìm những câu miêu tả về con người và hành động, tính cách của họ. Sau đó, tổng hợp lại thành các phẩm chất cụ thể.

• Khổ 2: “Mặt người vất vả in sâu”, “Gái trai cũng một áo nâu nhuộm bùn”, “Đất nghèo nuôi những anh hùng, / Chìm trong máu lửa lại vùng đứng lên. / Đạp quân thù xuống đất đen, / Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa.”
• Khổ 3: “Mắt đen cô gái long lanh, / Yêu ai yêu trọn tấm tình thuỷ chung.”, “Tay người như có phép tiên, / Trên tre lá cũng dệt nghìn bài thơ.”

Qua những vần thơ của Nguyễn Đình Thi, con người Việt Nam hiện lên với những phẩm chất cao đẹp, đáng tự hào:

• Cần cù, chịu khó, giản dị: Được thể hiện qua hình ảnh “Mặt người vất vả in sâu”, “Gái trai cũng một áo nâu nhuộm bùn”. Họ là những người lao động chân chất, gắn bó với đồng ruộng, sống cuộc đời bình dị nhưng kiên cường.
• Kiên cường, bất khuất, anh dũng trong chiến đấu: Từ mảnh đất nghèo khó, họ đã “vùng đứng lên” khi “chìm trong máu lửa”, “Đạp quân thù xuống đất đen”. Phẩm chất anh hùng, dũng cảm chống giặc ngoại xâm là nét nổi bật của người Việt.
• Yêu chuộng hòa bình: Sau khi “Đạp quân thù xuống đất đen”, họ lại sẵn sàng “Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa”. Điều này thể hiện khát vọng sống trong hòa bình, hiền hòa, không thích chiến tranh.
• Tâm hồn thủy chung, son sắt: “Yêu ai yêu trọn tấm tình thuỷ chung”. Đặc biệt là vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ Việt Nam, luôn giữ trọn tình nghĩa.
• Khéo léo, tài hoa, sáng tạo: “Tay người như có phép tiên, / Trên tre lá cũng dệt nghìn bài thơ.” Đây là sự tài hoa trong lao động sản xuất, trong sáng tạo văn hóa, biến những vật liệu giản dị nhất thành những tác phẩm nghệ thuật có giá trị.

Để xác định đề tài và chủ đề, các em cần phân biệt rõ hai khái niệm này:

• Đề tài: Là đối tượng mà bài thơ hướng tới, là phạm vi hiện thực được phản ánh (ví dụ: chiến tranh, tình yêu, thiên nhiên, quê hương…).
• Chủ đề: Là vấn đề cốt lõi, tư tưởng chính mà tác giả muốn thể hiện qua đề tài đó, là thông điệp mà tác giả gửi gắm (ví dụ: ca ngợi tình yêu quê hương, tố cáo tội ác chiến tranh…).

Với đoạn thơ này, đề tài là những gì chúng ta nhìn thấy, cảm nhận được qua từng câu chữ. Còn chủ đề là ý nghĩa sâu xa mà nhà thơ muốn truyền tải.

• Đề tài: Quê hương, đất nước và con người Việt Nam.
• Chủ đề: Bài thơ là tiếng lòng tha thiết, thể hiện tình yêu sâu sắc, niềm tự hào mãnh liệt của nhà thơ về vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước, sự kiên cường, anh dũng, tài hoa của con người Việt Nam qua dòng thời gian lịch sử; đồng thời là nỗi nhớ nhung, gắn bó thiết tha với quê hương dù phải xa cách. Thông qua đó, tác giả muốn khẳng định giá trị vĩnh cửu của những phẩm chất tốt đẹp và vẻ đẹp của con người, đất nước Việt Nam.

Cô hy vọng qua phần giải bài chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về đoạn trích “Việt Nam quê hương ta” cũng như cách phân tích một tác phẩm thơ. Hãy luôn giữ vững tình yêu quê hương đất nước và lòng tự hào về con người Việt Nam nhé!